Uren. Dagen, maanden, jaren

Vliegen als een schaduw heen

Ach wij vinden waar wij staren

Niets bestendigs hier beneen

Rhijnvis Feith

Bovenstaand gedicht geeft aan dat alles constant verandert. In dit artikel willen we het verleden van de Schildersbuurt bekijken naar aanleiding van de actuele bouwplannen in de buurt waardoor ook hier opnieuw grote veranderingen gepland zijn.

In het verleden was dit gebied, grenzend aan de Zaan, een waterrijk veenweidegebied met talloze sloten en vaarten. De bijgaande foto’s geven hiervan een indrukwekkend beeld. Als enige is hiervan in de schildersbuurt de huidige  Jan van Goyenkade, die destijds De Vaart heette, (deels) overgebleven.

Verder zijn veel sloten gedempt voor de aanleg van de Vincent van Goghweg, die in eerste instantie voor de verlenging tot aan de Provinciale weg de J.A.Laanweg heette.

Ook op het huidige Voorslagterrein werden diverse sloten rondom de daar aanwezige molens gedempt. De naam voor dit terrein is ontstaan doordat hierop later een school met de naam De Voorslag gebouwd werd.

Vanaf de Zaan liepen de sloten in westelijke richting, met aan weerszijden paden waar de bevolking langs woonde, tot aan de molens die verderop in het veld stonden. Wie wel eens naar molen het Prinsenhof in Westzaan via het Rellekepad is gelopen (een aanrader) kent de sensatie van het wandelen in een dergelijk landelijk gebied met als toegift de entree in een prachtige molen aan het slot.

In de tegenwoordig als de Schildersbuurt bekend staande wijk waren dit het Blauwe Pad en het Mr. Cornelispad. Beide paden waren oorspronkelijk via een bruggetje over de wegsloot die langs de Westzijde liep toegankelijk. Zij voerden naar een flink aantal molens.waarin de mensen destijds hun brood verdienden met het fabriceren van allerhande produkten.

Helaas is ook de sloot tussen deze paden omstreeks 1930 gedempt en zijn de unieke houten huisjes die nabij de Westzijde stonden in de 60er jaren gesloopt. Een viertal huizen hiervan is verplaatst naar de Zaanse Schans en staan daar nu aan het Zonnewijzerpad. Hiermee is een schilderachtig gebied voor de Schildersbuurt verloren gegaan. Ik hoop over dit buurtje van ” Zaans Skoon” in een volgend nummer uitvoeriger te berichten. Dit had samen met de toen nog aanwezige molens een tweede Zaanse Schans kunnen zijn en een mooie begrenzing van de Schildersbuurt.

Wat er zoal voor “industrie” in dit gebied aanwezig was blijkt uit het volgende overzicht.

Molens aan de beide paden:

Huisvrouw. Stokkenschaver aan het Sloperspad (Tegenwoordig Rembrandtstraat) in 1927 verplaatst naar Oostzijderveld.

Pelikaan. Lattenzager ook aan het Sloperspad.

Huisman.  Mosterdmolen.  Blauwe Pad op plaats waar nu de Claude Monetflat staat.

Indies Welvaren Specerijenmolen op einde van Blauwe pad/Mr. Cornelispad.

De Gebroeders. Stokkenmolen eignaren Gebr.v.d.Stadt(Bezemstelen/stoffers) ook aan het einde Blauwe pad/Mr.Cornelispad, verbrand 1931

De zwarte Bruinvisch. Verplaatst naar Ureterp (Frl.) Later werd op dit erf de gelijknamige stoomzagerij van G.Kamphuis gevestigd.

Groene Ridder. Oliemolen. Blauwe Pad. Gesloopt 1898

Krab.Verf/oliemolen.eind Blauwe pad.  verbrand 1916 (Was ook in 1842 al verbrand)

Krijthengst. Eerst (Cacao)doppen later krijtmolen (grondstof verven) Op kruising Frans Hals/Hobbemastraat.

De houtzaagmolens stonden vrijwel nooit direkt aan de Zaan maar langs en aan het eind van de paden verder in het veld. Om het vervoer op de Zaan niet te ontregelen met de balkenvlotten werden deze via de kleinere sluizen vanuit de Zaandamse haven in het veld gebracht om na een periode te water (1 jaar) nat gezaagd te worden. Hierna werd het gezaagde hout in droogloodsen opgeslagen. Het uitgestrekte waterrijke gebied in de polders kon een grote voorraad balken herbergen.

De hoofdvaarweg over de Zaan en door de grote sluis in Zaandam bleef zodoende vrij voor vervoer van andere produkten als granen,(oliehoudende)zaden, rijst, cacao etc. dat in balen aangevoerd in de molens langs de Zaan verwerkt werd.

Verdere molens in de direkte omgeving:

Vogelstruis. Oliemolen. Einde van het Ameland aan Mallegatsloot.verbrand 1916, alias Menies. (Mooie Nies.)

Dikkerd. Bij Mallegatsloot aan de Zaan momenteel staat hier wooncomplex Dikkert.

Grauwe Eend. Balkzager  gesloopt 1898 bij spoorviaduct Hoornse lijn.

Dienst Jacobs. Paltrok houtzaagmolen op plaats van huidig Sportfondsenbad.

Nachtegaal. Houtzager. H.Simonsz gesloopt 1898  Papenpad.

de Grauwe of Oude Beer. Balkenzager die op het Pieter Bon terrein  stond, tegenwoordig staat hier woongebouw De Factorij, in 1891 tot stellinghoogte afgebroken en de onderbouw pas in 1929.

Oranjeboom. Paltrok houtzaagmolen van Gebr. Endt. Gesloopt 1888 aan het Boerenpad/Westzijde.

Het terrein ten noorden van deze beide Paden grenzend aan de Westzijde heette ” Het land van Aten” en was een onbebouwd stuk grasland. De huizen in de Westzijde hadden zodoende, voordat hierop de Jedelooschool werd gebouwd, vrij uitzicht naar Westzaan over de landerijen. “s Winters werd dit terrein gebruikt als ijsbaan van ijsclub “de Noordster”.

Momenteel wordt de Jedelooschool door Parteon projektontwikkeling omgebouwd tot een appartementengebouw met 20 huur en 10 koopappartementen. In een volgende fase is op het omringende terrein de bouw gepland van 36 eengezinswoningen. Al met al een flinke toename van het aantal bewoners. Zeker als op het Voorslagterrein ook nog het door projektontwikkelaar Oban geplande megalomane flatgebouw genaamd “De Zwarte Bruinvisch” gerealiseerd gaat worden.  De eens zo ruim met groen bemeten buurt zal opnieuw veel van haar schoonheid en leefruimte verliezen. Wat dat betreft is de wijk Havenzathe/Westerkoog beter ontworpen met haar situering temidden van een flinke rand met groen die ongemerkt overgaat in het omringende veenweidegebied. Hierin is het prettig wandelen, sporten en recreëren, zaken die in de Schildersbuurt steeds minder worden.

Des te triester is het in de mooi uitgevoerde verkoopfolder voor het Jedelooprojekt de Zaanse schansmolens en de Zaanse huisjes afgebeeld te zien als om aan te geven dat dit alles inbegrepen is in het toekomstig woongenot. Zaken die pal nabij volop aanwezig waren maar helaas verdwenen.

Rolf Stigter.